Letterbeeld: de basis onder foutloos én leesbaar schrijven

Vlot, foutloos én leesbaar schrijven... dat is natuurlijk wat we ieder kind gunnen. Niet nadenken over letters, maar gewoon je gedachten op papier zetten. Om dat te bereiken zijn een heleboel stappen nodig. 

Een van de eerste stappen is het opbouwen van een helder letterbeeld. Dat is namelijk de basis van alles. Als het letterbeeld niet helder is, kan het ene woord zomaar veranderen in het andere. Zowel bij lezen, als bij schrijven. En net als met alles wat met lezen en schrijven te maken heeft, bouwen sommige kinderen vrijwel zonder moeite een helder letterbeeld op, terwijl anderen er heel veel moeite mee hebben. 

In dit blog laat ik je zien waar het letterbeeld onmisbaar is, en wat je kunt doen als een kind hier moeite mee heeft.

Wat is letterbeeld?

Letterbeeld is de visuele kennis die een kind heeft van letters: 

• hoe ze eruitzien, 
• waar ze op elkaar lijken of juist van elkaar verschillen, en 
• hoe ze ten opzichte van de schrijflijn gepositioneerd horen te staan.

Dat klinkt vanzelfsprekend. Maar voor veel kinderen is het dat niet. Zeker niet als letters sterk op elkaar lijken en dat doen ze vaker dan je denkt.

Letterbeeld is de basis voor woordbeeld

Woordbeelden zijn de spiekbriefjes in het hoofd: visuele plaatjes van woorden die een kind direct herkent zonder te hoeven ontcijferen. Hoe beter die woordbeelden, hoe moeitelozer lezen en schrijven gaat.
Maar woordbeelden kunnen alleen goed opgeslagen worden als een kind de afzonderlijke letters goed kent.

Neem bijvoorbeeld de letters a, d en q. In handschrift is het enige verschil:

• de a heeft een korte stok, net zo groot als het bolletje
• de d heeft een lange stok omhoog
• de q heeft een lange stok omlaag

Eén klein verschil in één detail. En als een kind dat verschil niet goed ziet of onthoudt, slaat het misschien per ongeluk de verkeerde letter op in zijn woordbeeld. Dan staat er in het mentale spiekbriefje een a waar een d hoort en dan is het woordbeeld niet alleen onvolledig, maar ook nog eens incorrect.

De bekendste voorbeelden zijn de letters b, d, p en q. Ze bestaan alle vier uit een cirkel en een stok. Alleen de positie van de stok ten opzichte van de cirkel verschilt. Wie die positie niet goed ziet, heeft een probleem. Zowel bij schrijven, als bij het herkennen en opslaan van woorden.

Hetzelfde geldt voor letters als n en u. Gespiegeld zijn ze elkaars tegenhanger. Een kind dat die twee door elkaar haalt, bouwt instabiele woordbeelden.

Als het gaat om het goed opbouwen en vasthouden van woordbeelden, zijn dus vooral de visuele kenmerken van de letters van belang: de vorm van de letter, de overeenkomsten en de verschillen tussen letters.

Letterbeeld is de basis voor leesbaar schrijven

Er is nog een tweede reden waarom letterbeeld belangrijk is: schrijven zelf. Om woorden goed te schrijven, moet een kind niet alleen weten hoe een letter eruitziet, maar ook hoe die letter ten opzichte van de schrijflijn gepositioneerd hoort te staan.

We schrijven letters in drie zones

De meeste letters bevinden zich alleen in de middelste zone — de basiszone. 

Sommige letters steken naar boven uit.

Andere steken naar beneden uit onder de basiszone. 

En de f doet allebei: hij heeft zowel een stok naar boven als een staart naar beneden.

Hoe ziet dat eruit in de praktijk?

R. is bijna zeven jaar en zit in groep 4. Hij schrijft de letters o-p-q-r-s-t, maar de zonering ontbreekt grotendeels. De p steekt niet naar beneden uit en de t niet naar boven. Alle letters leven op dezelfde hoogte.

M. is negen jaar en zit in groep 6. Ondanks het ontbreken van hulplijnen deelt ze de zones behoorlijk goed in. Alleen de f had nog iets verder naar beneden gemogen. Maar haar letters zijn helder en leesbaar.

B. zit in groep 7. Hij legt de basislijn van de letters niet op gelijke hoogte. Vergelijk zijn g en h: ze staan op verschillende niveaus. Bovendien schrijft hij hoofdletters en kleine letters door elkaar, wat de leesbaarheid verder bemoeilijkt.

Wat doet Taalkanjer met het letterbeeld?

Taalkanjer geeft geen advies over handschriftontwikkeling en de motorische aspecten ervan. Als een kind moeite heeft met het fijne motorische aspect van schrijven, is een fysiotherapeut gespecialiseerd in schrijfmotoriek de juiste persoon om naartoe te gaan.

Wat we wél belangrijk vinden: dat een kind letters goed visueel kent: de vorm, de positie, de verschillen. Dat is de basis voor stabiele woordbeelden én voor leesbaar schrijven. En beide horen thuis in de fundering van ons stevige spellinggebouw.

Aan de slag met letterbeeld

Wil je een kind helpen om een beter letterbeeld te ontwikkelen? Gebruik dan fysieke letters — magneetletters, knutselletters, of letters die een kind zelf heeft gekleid. De vorm is dan niet alleen zichtbaar, maar ook voelbaar.

Neem twee letters en vergelijk ze bewust:

• Wat is hetzelfde, wat is anders? 
• Welke letters lijken sterk op elkaar, welke juist helemaal niet? 
• Welke steken naar boven, welke naar beneden?

Leg samen de letters van het alfabet op een rij, zodat ze allemaal netjes in hun zone staan: stokken omhoog, staarten omlaag. Dat hoeft niet in één keer en je mag spieken: schrijf het alfabet even op voor je kind op een blaadje met lijntjes.

En als uitdaging: leg een paar letters onder een doek. Noem een letter - of laat er een zien - en kijk of een kind die op gevoel kan vinden.

Kleine oefeningen, maar met een groot effect: een kind dat letters bewust leert zien en voelen, bouwt een letterbeeld dat klopt. En dat is de basis voor alles wat daarna komt met lezen en schrijven. 

Al een stap verder?

In het begin gebruik je hele vaste vormen voor iedere letter. Maar op een gegeven moment wil je natuurlijk dat een kind ook andere vormen herkent van dezelfde letter. En hoe leuk is het dan, dat je die vormen gaat herkennen in de wereld om je heen. 

Precies daarvoor hebben we het Lettergeheugenspel ontwikkeld: de wereld om ons heen zit vol met letters!